Spring naar inhoud

Het drama van Tignes

Les revenants revisited

Het meer van Tignes - © canal+
geschreven op 18 augustus 2016

In het verhaal van de Franse thrillerreeks Les revenants spelen de stuwdam en het achterliggende meer een belangrijke rol.

De stuwdam van Tignes

Deze fotogenieke locatie is het Lac du Chevril bij het dorp Tignes in de Haute-Savoie in de Franse Alpen. Overigens werd de hele reeks in de Haute-Savoie opgenomen: de meeste opnames gebeurden in Annecy en omgeving. Maar onder het meer van Tignes ligt een dramatische geschiedenis verborgen…

Het verdoemde dorp

Gebouwd tussen 1941 en 1953 voor de hydro-elektrische centrale van het nutsbedrijf EDF (Electricité de France) op de rivier Isère was de dam van Tignes indertijd de hoogste dam ter wereld (181 m). Maar de bouw was omstreden en fataal voor het dorpje Tignes.

Op zoek naar een geschikte plek voor de constructie van een stuwdam waren de ingenieurs van EDF al in de jaren ’30 in Tignes terecht gekomen. De kuipvormige vallei, bekend als de Cuvette van Chevril, was perfect voor de bouw van een dam en de rivier Isère kon makkelijk een stuwmeer voeden. De voorbereidende werken startten in 1941. Pas na de Tweede Wereldoorlog kon er écht werk worden gemaakt van de constructie van de dam.

Winter in het oude Tignes

In de oorspronkelijke plannen was er sprake van een dam met beperkte hoogte en zou het dorp Tignes bewaard blijven, maar door de groeiende nood aan elektrische stroom in het naoorlogse Frankrijk werden de plannen gewijzigd en opteerde men voor een ‘grand barrage’ met een grote hydro-elektrische centrale.

Er was echter één klein detail: het oude bergdorpje Tignes moest dan wél plaats maken, maar dat leek een formaliteit: de bewoners zouden onteigend worden, zoals gebruikelijk bij grote openbare werken, en kregen de kans elders een leven op te bouwen.

Tignes, in de achtergrond de dam in aanbouw

Maar de koppige bergbevolking van Tignes, dat gedoemd was te verdwijnen in het stuwmeer, roerde zich. De 387 inwoners, die onteigend zouden worden, klaagden over het gebrek aan informatie en sommigen lieten zich zelfs verleiden tot sabotage-acties om de bouw van de dam te vertragen. Meermaals waren er schermutselingen tussen de inwoners en de arbeiders van de dam.

Ook via het gerecht trachtte men zijn gelijk te halen, maar tegen een bedrijf als EDF was er geen beginnen aan. Alles was al beklonken in de directiekamers in Parijs en het lot van enkele bergbewoners was daar geen prioriteit. Alle acties waren nutteloos: aan het begin van de vallei groeide stilaan een betonnen muur die uiteindelijk een hoogte van 181 meter zou bereiken. De inwoners zaten helemaal ingesloten.

29 maart 1952
Sabotage

Brandstichting leidde ertoe dat de nationale gendarmerie de werf kwam bewaken. Het lot van de Tignards, zoals de inwoners heetten, werd voorpaginanieuws in Frankrijk. In kranten, tijdschriften (Paris Match!) en op het journaal werden schrijnende beelden getoond van hoogbejaarde bewoners die hun woning manu militari moesten verlaten.

Op 5 maart 1952 ontvingen alle inwoners een ultiem uitwijzingsbevel. In de daarop volgende weken werd het dorp meer en meer ontmanteld: technici van de PTT kwamen de telefoonlijnen afsnijden. Een ambtenaar nam de oude gemeentelijke archiefstukken in beslag en voerde ze af naar het archief van de prefectuur.

Een triest moment was de opruiming van het eeuwenoude kerkhof. Toen een bulldozer arriveerde, laaiden de emoties hoog op en probeerden groepjes bewoners het mechanische monster tegen te houden, maar tevergeefs. Voor de ogen van de dorpelingen werden de graven geopend, de stoffelijke resten van hun dierbaren opgetild en in een vrachtwagen gedeponeerd om getransporteerd te worden naar elders.

Onder het toeziend oog van gendarmes wordt de kerk leeggehaald.

Na de laatste keer de ‘mortingua’ te hebben geluid – de melodie die een begrafenis aankondigde - werden de bronzen klokken van de kerktoren naar beneden gehaald. Ze zouden worden omgesmolten om het metaal te recupereren.

Op 16 maart 1952 om 6 uur in de ochtend werden de schotten van de dam gesloten en begon het water van de Isère te stijgen. Reeds na één dag had er zich aan de voet van de betonnen mastodont een plas gevormd van 300 meter lang, het begin van het stuwmeer.

Pastoor Pelissier en zijn laatste communicanten.

Op 23 maart deden zes meisjes en drie jongens nog hun Eerste Communie in de kerk die nu aan de rand van het stijgende meer lag. Spijtig genoeg zonder orgelmuziek, want het harmonium was kort tevoren uit de kerk weggehaald. Op Paaszondag 13 april 1952 vierde pastoor Pelissier zijn laatste mis in de kerk van Tignes. Twee weken later verlieten de laatst overgebleven bewoners het dorp en deden bulldozers en sloopkranen hun intrede. De huizen in de oude dorpskern werden gesloopt, de kerk werd gedynamiteerd en tegen half juni was Vieux Tignes compleet verzwolgen door het wassende water.

Op 4 juli 1953 mocht Vincent Auriol, president van de Franse republiek, de dam plechtig inhuldigen. Enkele jaren later werd dankzij staatssubsidies een nieuw dorp opgebouwd enkele kilometer verderop: het huidige Tignes, een populair skioord. Maar slechts weinigen van de oorspronkelijke bevolking zouden er hun intrek nemen: van de 87 families bleven amper 15 in de buurt wonen, alle anderen trokken weg, weg van hun verdoemde dorp dat nu onder het wateroppervlak lag.

Hercules, de muurschildering op de dam.
Hercules van Tignes

In 1989 kwam de dam weer in het nieuws. De wand van de dam werd toen beschilderd met de figuur van Hercules door de Franse kunstenaar Jean-Marie Pierret, als promotie voor de Olympische Winterspelen die in 1992 zouden plaats vinden in het nabijgelegen Albertville. Hij gebruikte een patroon van pixels van 20 op 20 cm om de enorme figuur over te brengen op de betonnen damwand. Pierret en acht medewerkers werkten er twee maand aan. Het is de grootste muurschildering ter wereld. Intussen is de afbeelding sterk vervaagd en is ze minder goed zichtbaar geworden. In de reeks Les revenants zie je de Hercules amper.

Wandelen op de bodem van het meer.
Het lege meer

In Les revenants is de onverklaarblare daling van het waterpeil van het stuwmeer één van de mysterieuze fenomenen waarmee de inwoners van het dorp worden geconfronteerd. Hoe hebben ze dat voor elkaar gekregen? Photoshop? Computeranimatie? Neen hoor, ze hebben écht het stuwmeer laten leeglopen!

De brug over de Isère, normaal verzwolgen door het meer, komt weer aan de oppervlakte.

Om de dam te kunnen inspecteren en eventueel noodzakelijke herstellingen uit te voeren laat men het stuwmeer van Tignes om de tien jaar leeglopen. Daarbij zakt uiteraard het waterpeil van het meer zienderogen. Het is precies dat fenomeen dat ook in de tv-serie te zien is. De opnames vonden immers plaats in het voorjaar van 2014 toen het meer werd geleegd. Mogelijk was dit trouwens de allerlaatste keer, want in de toekomst zou men de onderwaterinspectie met radiogestuurde duikrobots willen doen en zal de omslachtige ‘vidange’ niet meer nodig zijn.

Oude muurresten komen te voorschijn: relicten van het verdwenen Tignes.

Wel spijtig voor de vele fotografen die telkens in groten getale naar het leeggelopen meer afzakten om foto’s te maken van het unieke, grijze maanlandschap waar hier en daar tussen de modder nog restanten van het verzwolgen dorp te zien waren: een brug, een stukje muur, een ruïne van een huis. Telkens ook een emotioneel ogenblik voor de resterende Tignards, die soms hun ouderlijk huis herkenden in de modderige bodem van het lege meer.

VRTNU VRTNU VRTNU