Spring naar inhoud

Wanderblog: De mens is geen handelswaar

Wanderblog

© Ira Gelb (CC BY-ND 2.0)
geschreven op 09 december 2016

December is de maand van de goede doelen. Daar wordt wel eens schamper over gedaan; alsof we slechts ons geweten sussen met een kleine schenking in december om ons gedurende de overige elf maanden van het jaar volledig op onszelf te kunnen focussen. Hoe liefdadig is georkestreerde liefdadigheid? Ik geef me liever niet over aan zo’n cynische achterdocht. De wereld verkeert in een te slechte staat om ons cynisme te kunnen veroorloven. In het kader van De Warmste Week heb ik besloten om PAG-ASA te steunen, een organisatie tegen mensenhandel.

Hoewel mensenhandel om verschillende redenen een moreel verwerpelijk fenomeen is, lijkt onze morele verontwaardiging erover niet echt in verhouding. Om een probleem te kunnen oplossen moet je het eerst als probleem kennen, herkennen en erkennen. We denken al te vaak dat mensenhandel – moderne slavernij – een verschijnsel is van verre landen of van een ver verleden. Daardoor blijven we vaak blind voor wat er zich in onze eigen samenleving afspeelt.

Comateuze morele verontwaardiging

PAG-ASA is samen met Payoke en Myria een van de weinige organisaties in ons land voor wie de strijd tegen mensenhandel centraal staat. Die strijd bestaat uit twee componenten. Ten eerste is er de ondersteunende rol voor slachtoffers van mensenhandel: praktische, administratieve, sociale en psychische hulp. Ten tweede gaat het om het terugdringen van mensenhandel door enerzijds samen te werken met de bevoegde autoriteiten en anderzijds door sensibiliseringsacties om onze comateuze morele verontwaardiging over het probleem tot leven te wekken.

Gustave Boulanger - Le marché aux esclaves
Seksuele en economische uitbuiting

Seksuele en economische uitbuiting zijn de belangrijkste vormen van mensenhandel in ons land. Onder mensenhandel valt dus uitbuiting in de prostitutie, als ook de uitbuiting van mensen die met valse beloftes naar hier worden gelokt om dan in erbarmelijke omstandigheden te moeten leven en aan een hongerloon in de horeca, bouw- of transportsector te moeten werken.

Uit het jaarverslag van Myria van vorig jaar blijkt dat we nog steeds geen duidelijk zicht hebben op het fenomeen en dat het ontbreekt aan gesystematiseerde analyse van cijfermateriaal. Het gaat alleszins om jaarlijks vele honderden mensen die in ons welvarend landje in mensonwaardige en -onterende situaties belanden door toedoen van mensenhandelaren. Dat we nauwelijks oog hebben voor die mensen, stuit me om drie, filosofische redenen bijzonder tegen de borst.

In een echt vrije samenleving realiseren we onze individuele vrijheid mét elkaar en niet ten koste van elkaar.
Vrijheid

Vrijheid is een van mijn grootste filosofische fascinaties. Er is geen thema waar ik zoveel over gelezen, nagedacht en geschreven heb. Hoewel vrijheid op heel uiteenlopende manieren opgevat en ervaren kan worden, en elke definitie van vrijheid uiteindelijk ergens onbevredigend dreigt te zijn, is een graadmeter voor de vrijheid in een samenleving niet wat een kleine, bevoorrechtte groep vermag, maar wat de minst fortuinlijken kunnen. A society is as free as its underdogs are, zei Christian Bay, een Noors-Canadese filosoof ooit.

Hoewel die uitspraak niet helemaal onproblematisch is, wijst ze wel op een belangrijk principe. In een echt vrije samenleving realiseren we onze individuele vrijheid mét elkaar en niet ten koste van elkaar. Als je dat niet als uitgangspunt neemt, dreig je te verglijden naar een situatie waarin de vrijheid van de ene gerealiseerd wordt over de rug van de ander. Dan is vrijheid geen recht voor allen, maar het voorrecht van enkelen. Dan is de vrijheid van de snoek de dood van de witvissen, zoals Isaiah Berlin in zijn invloedrijke essay 'Two Concepts of Liberty' opmerkte. Of de vrijheid van de wolf is de dood van de schapen, om de beeldspraak van de Nederlandse politicoloog Hans Blokland te gebruiken.

Mensenhandel is een heel pijnlijk voorbeeld van de manier waarop vrijheid vooral niet bewerkstelligd moet worden; voor de vrijheid en het plezier van de ene wordt betaald met de onvrijheid en het verdriet van de ander. Vrijheid die op de uitbuiting van een ander steunt, is de naam vrijheid niet waard.

Jacques Grasset de Saint-Sauveur - Marchands d'esclaves de Gorée
De mens als ding

Een van de basisregels in verschillende ethische systemen en theorieën is dat je de ander nooit als middel mag gebruiken, maar steeds als doel op zich moet beschouwen. Die gedachte wordt vaak geassocieerd met Immanuel Kant, maar het is een gedachte die door filosofen van heel diverse pluimage verdedigd wordt. Zowel in het christelijke personalisme als in het marxisme wordt de instrumentalisering of verdingelijking van de medemens als een ultiem kwaad beschreven. De instrumentalisering van de ander is inderdaad een fenomeen dat me vanuit moreel opzicht hoogst problematisch lijkt. En net op dat fenomeen steunt mensenhandel bij uitstek. De mens wordt tot een koopwaar of economische factor gereduceerd.

Empathie

Wat mensenhandel tot slot nog verwerpelijk maakt, is het feit dat je niet enkel de ander uitbuit, je buit de ellende van die ander uit. Je profiteert niet enkel van anderen, je profiteert van hun misère. Mensen die het slachtoffer van mensenhandel worden, zijn mensen die voorafgaand al in een erg precaire situatie zitten, een situatie waaruit ze wanhopig zouden willen ontsnappen en die hen erg vatbaar maakt voor de valse beloftes van mensenhandelaren: een bloeiende danscarrière, een toekomst als topsporter, of gewoon een gewoon bestaan, veilig en menswaardig. Je eigen kassa doen rinkelen met de ellende van anderen, van wat voor een gebrek aan empathie getuigt dat niet? En zoals de Amerikaanse schrijver, journalist en filmhistoricus Roger Elbert ooit fraai stelde: Empathy is the most essential quality of civilization.

Laat ons dus vooral niet onverschillig blijven voor de ellende van mensen die maar al te vaak onder de radar van ons moreel bewustzijn blijven. Niet alleen hun welzijn, maar onze beschaving heeft daar onder te lijden.

VRTNU VRTNU VRTNU