Spring naar inhoud

Hoe verloopt een joods begrafenisritueel?

Vraag van de Week

© Getty Images
geschreven op 13 september 2016

Waarom laten veel joden zich in Nederland begraven en wat betekenen de witte krijtlijnen op een joodse begraafplaats? Waarom eten de rouwenden een hardgekookt ei of scheuren ze hun keding? Rabbijn Aaron Malinsky doet het joodse begrafenisritueel uit de doeken in De Vraag van de Week.

Er zijn natuurlijk twee facetten aan een overlijden en een begrafenis: de overledene enerzijds en de familie en de gemeenschap anderzijds. Laat ons beginnen bij de overledene.

Zuiver theologisch bekeken, beschouwen we de dood niet als een absoluut eindpunt. Dat geldt trouwens ook voor alle andere, zeker monotheïstische, godsdiensten. We geloven dat de mens een ziel heeft en dat die ziel ergens naartoe gaat en dat er daardoor een soort van eeuwig leven is. Maar bij het einde der tijden komt de ziel op één of andere manier terug en zal iedereen samen zijn. Op welke, zeg maar wetenschappelijke manier dit gebeurt, kunnen we niet zeggen. Daardoor is het belangrijk dat het lichaam van de overledene intact ter aarde wordt besteld en dat het daar oneindig kan verblijven.

Joodse begraafplaats Putte. Een grafsteen van een joods slachtoffer van de ramp met de Titanic.
Sinds de holocaust ligt crematie erg gevoelig

In principe dient een begrafenis zo snel mogelijk te gebeuren, als het kan binnen een etmaal. In België zijn er een paar bekende Joodse begraafplaatsen, bv het grote Joodse kerkhof in Kraainem bij Brussel. Het Schoonselhof in Antwerpen heeft een klein Joods perk, dat heel mooi is, met prachtige mausolea van een aantal bekende Joden. Het doet wat denken aan Père Lachaise. Maar er is een probleem. In België is er geen eeuwig erfgoed van de grond, er is geen eeuwige concessie mogelijk voor de graven. Dat betekent dat om de 49 jaar de concessie moet worden vernieuwd, maar dat kan slechts twee keer. Na die termijn worden stoffelijke overschotten weggevoerd.

Er zijn vele Joden die verkiezen om in Nederland te worden begraven, daar bestaat die eeuwige concessie van de grond wel. Wij hebben daar drie grote Joodse begraafplaatsen, aangezien we daar ook drie grote ‘kerkgemeenschappen’ hebben. Die vind je onder meer net over de grens in Putte en in Bergen-op-Zoom. Op de begraafplaats in Putte kan je bijvoorbeeld graven terugvinden van Antwerpse Joden die zijn gestorven bij de ramp met de Titanic. Hun grafstenen hebben de vorm van een boot.

Andere kiezen ervoor om in Israël te worden begraven. De afspraak is dat wij in het geval van een overlijden de laadruimte van een passagiersvlucht mogen gebruiken. Dan vliegt het stoffelijk overschot naar Tel Aviv. Daar wordt het opgenomen door de organisatie Chevra Kadisha. Deze mensen houden zich bezig met alles wat te maken heeft met het overlijden en het begraven. Dat is een enorme organisatie met honderden vrijwilligers.

Zand in de ogen

Cremeren kan niet bij ons. Het stoffelijke overschot moet in zijn geheel aan de aarde worden toevertrouwd, zoals je ook kan terugvinden in vele bijbelse teksten. Overigens ligt crematie erg gevoelig na de holocaust. Daarom kiezen de niet-vrome joden, want die zijn er ook veel, hoe dan ook niet voor crematie. Ook pathologisch onderzoek ligt om die reden bij ons zeer gevoelig omdat het lijk dan wordt geschonden. Wanneer na een verkeersongeval de rechter tot een pathologisch onderzoek beveelt, laten we dat uiteraard wel toe, maar we vermijden het liever.

Het Antwerpse ziekenhuis Middelheim heeft overigens een eigen Joods mortuarium en een eigen gebedsruimte. Want, en dat delen we met de moslims, er is de tahara, het reinigen van de overledene. Het lichaam moet worden gewassen. Verder mag je de overledene niet aanraken, want het stoffelijk overschot is wat wij noemen tameh, dus onrein.

Een heel speciaal moment, nog voor de begrafenis, is wanneer de kinderen van de overledene zand in diens ogen strooien. Zo maken zij zelf hun naaste familielid klaar voor de begrafenis. Het is een erg intiem moment. Er wordt afscheid genomen en gepraat tegen de overledene.

Joodse begrafenis

Cohen, Cogan of Katz

De begrafenis zelf is een heel ritueel. De overledene mag niet binnen in de synagoge wegens het heilige karakter van de plaats - in tegenstelling tot bij de katholieken, waar het lichaam in de kerk wordt geplaatst. Maar er is wel een bepaalde plek waar hij of zij wordt bewaard en waar mensen psalmen komen zeggen voor een goede opname van de ziel. Het lijk wordt gebracht in een doodskist. Er zijn allerlei prachtige gebeden, hele mooie muziek en frasologie. Het is een relatief korte ceremonie, maar wel heel indrukwekkend.

Er is een heel speciaal moment waarbij iedereen om beurt de schop neemt en een stuk aarde op de kist gooit. Eerst is het aan de kinderen en de verwanten van eerste afstamming. Het idee is dat iedereen samen de doden begraaft. Als iemand in de diaspora wordt begraven, zijn er mensen die wat zand uit Israël toevoegen maar dat is geen standaardgebruik. Voor dat doel zijn er wel altijd een aantal emmers van dit zand aanwezig.

Nog een detail. Vroeger, ten tijde van de tempeldiensten, was er een opsplitsing in categorieën. Je had de priesters, met de naam Cohen, dan de Levieten met de naam Levi en dan het overgrote deel van het volk, Israël. Die opsplitsing is een beetje gebleven en dat heeft gevolgen. Aangezien een priester min of meer heilig is, mag hij niet in de nabijheid zijn van een dode. Uitgezonderd die van zijn eigen familie van eerste graad. Dat heeft vandaag nog altijd zijn weerslag. Als er iemand bv Cohen, Cogan of Katz heet, dan is er grote kans dat hij een priester is en dat hij niet in de buurt van een dode mag komen. Daarom vindt u op Joodse begraafplaatsen soms witte krijtlijnen. Dat is niet om een voetbalveld af te bakenen, maar om de grens aan te geven tot waar de priesters mogen komen.

Een jongen scheurt zijn kleding op een begrafenis

Gescheurde kleding en een hardgekookt ei

Na de begrafenis heb je bij de katholieken de koffietafel. Bij ons gebeurt het volgende. De familie trekt zich terug in huis voor zeven dagen, als het kan in het huis van de overledene. Gedurende de hele week zijn er altijd minstens tien mensen aanwezig om de familie te ondersteunen. De familie zit op hele lage stoelen en draagt gescheurde kleding. Op het moment van de begrafenis zelf wordt die kleding gescheurd, een plechtig en pijnlijk moment. In huis mag je geen schoenen dragen. Alle grote gekleurde afbeeldingen, foto’s en televisie worden gedurende deze zeven dagen bedekt. Net na het overlijden eet de familie niet. Er is de rouwmaaltijd die vergelijkbaar is met de rouwmaaltijd op de vaste vastendagen: een hardgekookt ei om te tonen dat het hele zijn en de hele geschiedenis van het volk rond is. Een keer ben je boven, dan weer beneden, het is God die beslist. Het ei symboliseert ook nieuw leven. Het betekent dat u nieuwe mogelijkheid geeft aan nieuwe zielen om neer te dalen. We geloven niet in reïncarnatie, maar wel dat de ziel al bestaat voor en na het leven.

Heel frappant is de ondersteuning van de goegemeenschap. Het is één van de momenten waarop je merkt dat de Joodse gemeenschap aan elkaar is gehecht. Iedereen komt de zittende familieleden ondersteunen met de zin dat God met u is en de ziel begeleidt zoals het ooit in Jeruzalem het geval was. Dat doelt op de vernietiging van de tempel en de uitdrijving van de Joden ten tijde van de Romeinen. Het is een passage die ook uit de Bijbel komt.

Aron Malinsky op stap met Lo Tishkach

Na die week is er nog een hele maand van rouw waarbij je geen muziek mag beluisteren, niet naar de cinema mag gaan,… Gedurende een heel jaar zeggen de mannen ‘kadish’, het dodengebed, in een synagoge. Al deze gebruiken en rituelen worden vooral toepast door vrome Joden. Niet-vrome Joden, vrijzinnigen of agnosten hebben de vrije keuze hier aan deel te nemen of niet. Maar als het gaat om dood, rouw en begrafenis gebeurt er plots toch een toenadering tot de vrome Joodse tradities. En dan verkiest men uiteindelijk toch in de meeste gevallen om de begrafenis kosher te laten verlopen.

Joodse begraafplaatsen zijn dus enorm belangrijk, ook voor hun cultuurhistorische waarde en hun schoonheid. Maar vele van deze zijn verwaarloosd, vooral in Oost-Europa, en dan spreek ik nog niet van de antisemitische graffiti die we er vaak aantreffen. Er is een internationale gemeenschap die de zorg opneemt voor deze begraafplaatsen. De organisatie Lo Tishkach (‘Vergeet niet’) probeert deze plaatsen op te waarderen, vaak samen met de lokale jeugd.

VRTNU VRTNU VRTNU