Spring naar inhoud

Wanderblog: Menen zonder denken

Wanderblog

© vrt
geschreven op 05 mei 2017

Welk mensenrecht is het meest in gevaar? Het was een van de centrale vragen in het debat dat Wanderlust met het Europees Forum op 26 april in Mechelen organiseerde. Uit het debat, waaraan twintig experten van uiteenlopende professionele disciplines deelnamen, kwam een zeker pessimisme naar voren. Velen meenden dat we niet zo zeer bezorgd moeten zijn om één specifiek mensenrecht, maar om het concept van mensenrechten in het algemeen. Eva Brems, hoogleraar Mensenrechten, vertelde dat ze ervoor vreest dat de mensenrechten binnen afzienbare tijd op de schroothoop van vervlogen idealen worden gegooid.

De wereld geeft inderdaad vaak redenen genoeg om somber te zijn en mensenrechten worden overal met de voeten getreden. Voor miljoenen mensen in Jemen, Zuid-Soedan en elders dreigt hongersnood. De claim dat het recht op voedsel het meest in gevaar is, lijkt meer dan gerechtvaardigd. Ook worden er nog steeds talloze mensen vermoord of verdrukt omwille van het feit of ze al dan niet geloven in het al dan niet bestaan van een entiteit die ons al dan niet overstijgt. Ook met religieuze vrijheid als mensenrecht is het dus niet bijster goed gesteld.

De belangrijkste vrijheid

Ondanks deze algehele misère is er één mensenrecht waar ik in toenemende mate om bezorgd ben; het mensenrecht dat in artikel 19 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens beschreven wordt, de vrijheid van meningsuiting én… meningsvorming. Het vrij vormen van meningen is niet minder belangrijk dan het vrij kunnen uiten van die meningen, maar toch wordt vaak vergeten dat vrijemeningsvorming een mensenrecht is. En als we vergeten dat iets een mensenrecht is, vergroot de kans dat we het zullen veronachtzamen. Vrije meningsuiting en –vorming zijn uiterst belangrijk en volgens mij een architectonisch mensenrecht, omdat vele andere vrijheden erop steunen en volledig hol zouden zijn zonder hun bestaan. Religieuze vrijheid, het recht op onderwijs, persvrijheid, noem maar op: dat is allemaal ondenkbaar zonder de vrijheid om je eigen mening te hebben en te uiten.

Dissidentie en de dood

Over heel de wereld zien we dat vrijheid van meningsuiting geen vanzelfsprekendheid is. Wanneer we over een gebrek aan vrijemeningsuiting spreken, denken we vaak automatisch aan totalitaire, verdrukkende regimes: Noord-Korea, Saoedi-Arabië, China: dissidente stemmen moeten hun meningen vaak met de dood bekopen. Ook dichter bij ons, in Turkije of Rusland, belanden kritische journalisten en opposanten al eens in de gevangenis of onder de grond.

Achterhoedediscussies

Met dergelijke regimes vergeleken is het met de vrijheid van meningsuiting in onze omstreken bijzonder goed gesteld. Het kan geen kwaad om dat af en toe te benadrukken, want met de regelmaat van de klok verschijnen er nieuwsberichten over mensen die moord en brand schreeuwen over de aantasting van de vrijemeningsuiting, hun vrijemeningsuiting. Hoe ver kan een comedian op het podium gaan? Hoe obsceen mag een kunstwerk zijn vooraleer het om zedenschennis gaat? Wanneer is een mening haatdragend? Dat zijn belangrijke vragen en daarover moet gedebatteerd worden. Maar we moeten toegeven dat dit slechts achterhoedediscussies zijn over de uiterste grenzen van de vrijemeningsuiting.

Journalisten betogen in Johannesburg

Subtiele beknotting

De vrijheid van meningsuiting wordt meestal gezien als een passief mensenrecht, omdat het weinig inmenging en inspanning vergt om die vrijheid te garanderen. De vrijheid van meningsuiting bestaat grotendeels uit de afwezigheid van verboden en geboden. Natuurlijk zijn er, naast verboden en geboden, gevangenschap en geweld, ook subtielere mechanismen om de vrijheid van meningsuiting te beknotten. Ook sociale druk, stigmatiseren en ridiculiseren kunnen ertoe leiden dat iemand effectief beknot wordt in zijn meningsuiting. Als je weet dat het verkondigen van een bepaalde overtuiging zal resulteren in spot, schimpscheuten en sociale exclusie, dan belemmert dit de vrijheid van meningsuiting.

Polarisatie

In die zin valt er iets voor te zeggen dat internetfora en sociale media – waar de meningen vrij in het rond vliegen en, zo lijkt het, haast alles moet kunnen – de vrijheid van meningsuiting zowel vergroten als verkleinen. In onze gepolariseerde tijd levert elke mening, hoe genuanceerd en redelijk ook, immers algauw een karrevracht aan verwijten en verwensingen op. Het resultaat is dat vele mensen zich van die fora en media terugtrekken, hun mening voor zich houden en de virtuele ruimte dan maar aan de meest schreeuwerige stemmen overlaten. Wat een meerwaarde voor het publiek debat en de maatschappelijke dialoog zou kunnen zijn, is er in de praktijk niet zelden een obstakel voor.

Menen zonder denken

Het gebeurt meer dan eens dat ik door Twitter en Facebook struin en denk aan de woorden van John F. Kennedy, die vele jaren terug suggereerde dat mensen te veel menen en te weinig nadenken. “We enjoy the comfort of opinion without the discomfort of thought”, stelde hij in zijn commencement speech aan Yale in 1962. Kennedy meende dat mensen feiten al te vaak onderschikken aan hun interpretaties ervan, terwijl de feiten onze meningen zouden moeten vormen en niet omgekeerd. Daarmee worden mensen langzaam immuun voor de waarheid zelf. Wat JFK toen zei, is vandaag toepasselijker dan ooit, in onze tijd van alternative truths en valse nieuwsberichten die al te makkelijk voor waar genomen worden. Een heleboel mensen heeft niet meer nodig dan het zien van een filmpje of het lezen van een dubieus artikel op het internet om zich gesterkt te weten in een overtuiging. Er is een overvloed aan meningen, maar een gebrek aan reflectie.

Vrijheid van geest

Dit gebrek aan kritisch denken, te weinig discomfort of thought, ondermijnt niet enkel de waarheid, maar ook de vrijheid; op zijn minst de vrijheid van denken, of ook wel de vrijheid van geest. Dat laatste begrip is een beetje ouderwets, maar van het grootste belang. Vrijheid van geest kenmerkt zich door de openheid om andere denkbeelden te onderzoeken en de eigen overtuigingen kritisch te bevragen. Wie alleen maar zijn eigen waarheden kent, leeft waarschijnlijk in een leugen. Zonder zelfreflectie, zonder kritisch denken, is geen enkele mening echt vrij. De doordachtheid en redelijkheid van meningen hangt samen met hun vrijheid.

De aarde is plat

Het is inderdaad wrang om te beweren dat iemand die systematisch als kind van thuis uit ingepeperd wordt dat de aarde plat is en daardoor immuun raakt voor redelijke tegenargumenten en wetenschappelijke bewijzen, een vrije mening verkondigt wanneer hij de rondheid van de aarde loochent. Hoewel we vaak debatteren over de vrijheid van meningsuiting, hebben we het te weinig over de vrijheid van geest.

Vliegen zonder vleugels

Anders dan de vrijheid van meningsuiting, is vrijemeningsvorming – de vrijheid van geest – een actief mensenrecht. Het cultiveren van een kritische ingesteldheid en het vermogen om kennis en informatie te verwerven, komen immers niet vanzelf, daarvoor volstaat niet louter de afwezigheid van verboden of geboden. Onder andere door de politieke devaluatie van de waarheid en de polarisatie van het publiek debat, waarbij steeds meer mensen in hun eigen gelijk vastgeroest lijken, maak ik me om de vrijheid van meningsuiting én meningsvorming grote zorgen. We moeten meer dialoog én kritisch denken stimuleren; meer vrijheid van geest. Want vrijemeningsuiting zonder vrijheid van geest is als de vrijheid om te vliegen, maar dan zonder vleugels.

'Welk mensenrecht is het meest in gevaar?', vroegen we op ons debat in Mechelen. Klik op de foto's om de antwoorden te bekijken.

VRTNU VRTNU VRTNU