Spring naar inhoud

Wat is de functie van iconen?

Vraag van de week

Nicolaas van Myra - 1294 - © rr
geschreven op 14 november 2016

Waarom kussen orthodoxe-christenen iconen? Waarom hebben iconen zo'n vreemd perspectief en hoe hoe bidden de gelovigen tot de iconostase? Een hoop vragen die wij samenvatten in één Vraag van de week: "Wat is de functie van iconen in de orthodoxe kerk?" Vader Barnabas, tweede diaken van de Metropoliet, geeft uitleg

Ark des Verbonds

Bij de monotheïstische godsdiensten begint het allemaal bij het Oud Testament, bij de Tien Geboden. Daarin staat een verbod op het maken van gesneden afbeeldingen of afgodsbeelden. In het Jodendom is daar een evolutie in geweest, de Islam is daar categoriek over en in het Christendom circuleren verschillende meningen. In de Orthodoxie maakt men een belangrijke nuance. Het zou namelijk niet gaan over alles wat beeld of afbeelding is, want onmiddellijk na de Tien Geboden, krijgt Mozes in hetzelfde hoofdstuk de opdracht om deze te bewaren in een kist met daarop twee beelden van engelen. Dat lijkt meteen een contradictie, want waarom mag je geen afbeeldingen maken als de wet die dat bepaalt net onder twee beelden wordt bewaard?

Afbeeldingen in synagoge van Dura Europos

Toen de Islam in de 7e eeuw het Midden-Oosten overspoelde, is er een hele discussie op gang gekomen over dit gebod. De moslims stelden het gebruik van beelden aan de kaak en verwierpen beelden als afgoden. Als antwoord daarop, is er bij de (orthodoxe) christenen die toen onder de Islam leefden, een hele theologie ontwikkeld, waarbij men een duidelijk onderscheid maakte tussen verering en aanbidding. Tweedimensionale afbeeldingen zoals iconen kunnen daarbij niet worden beschouwd als een object dat verafgood wordt.

De icoon wordt sindsdien beschouwd als een venster op een andere wereld. Typisch voor iconen is dat het perspectief omgekeerd is. Dat komt niet door een gebrek aan kennis van het perspectief. Het wordt omgedraaid zodat hetgeen afgebeeld is, gericht is naar diegene die voor het icoon staat. Bij het klassieke perspectief werkt men met een vluchtpunt aan de einder. De naam zegt het zelf al, alles vlucht weg van diegene die kijkt. Bij iconen gebeurt net het tegenovergestelde: de toeschouwer zelf is het vluchtpunt, alle lijnen vloeien naar diegene die kijkt. De kijker staat altijd centraal. Er is dus altijd maar één standpunt.

Op iconen worden Christus, heiligen, engelen en belangrijke gebeurtenissen in de heilsgeschiedenis (gewijde geschiedenis) afgebeeld. Deze beeltenissen zijn abstracties, het is niet de bedoeling om een naturalistisch schilderij te maken.

Per definitie is een icoon iets dat ons moet bijleren of helpen. Om echt het onderscheid te maken met een gewoon beeld, gaat men in de Orthodoxe Kerk zelfs zo ver om te zeggen dat een icoon niet geschilderd wordt, maar geschreven. De icoon vertelt ons hoe Christus ons wil verlossen, hoe wij verlost kunnen worden en wat ons daarbij zou kunnen helpen.

Iconen hebben een vaste plaats in de kerk en de meest bekende daarvan is de iconostase. Oorspronkelijk was dit een dranghek om ervoor te zorgen dat de priester ongestoord de dienst kon vieren, zonder geduwd te worden. Na eind 7e eeuw is ze uitgegroeid tot een soort triomfboog. De Moeder Gods, Christus, Johannes de Doper en de patroonheiligen worden afgebeeld op de eerste rij. Centraal staat Christus, de heiligen bidden richting Christus. Als er een tweede rij boven is, worden daar de twaalf belangrijke gebeurtenissen in het leven van Christus afgebeeld. Voor de iconostase heb je de koepel en daarin vind je de icoon van Christus Albeheerser of Pantocrator, boven de plaats waar Christus zich aanbiedt in de communie. Achter het altaar bevindt zich vaak een icoon van de Moeder Gods, die in zich hemel (God) en aarde (de mens) heeft verbonden.

Haga Sofia, Istanbul

In de strikte betekenis is een icoon een afbeelding waar je een klein verhaal in vindt. Daarom wordt ook de Bijbel als een icoon bekeken, letterlijk een geschreven icoon. De eerste icoon die je leest als je je wilt verdiepen in het Christendom, is de Bijbel. De eerbied voor de Bijbel is dezelfde als de eerbied die orthodoxen hebben voor iconen. Zoals men in de katholieke liturgie de Bijbel bewierookt, bewieroken orthodoxe christenen ook iconen, en steekt men in de orthodoxe dienst uit eerbied kaarsen aan bij de iconen.

Een orthodox jongetje kust een icoon van het doopsel van Christus

Overigens, en dat is niet onbelangrijk, worden in de orthodoxe dienst ook de mensen bewierookt. In de Griekse vertaling van Genesis staat dat God de mens geschapen heeft naar zijn beeld en gelijkenis. Het woord ‘beeld’ is in het Grieks ‘ikona’, hetzelfde woord als voor icoon. In die zin is ook elke mens te beschouwen als een icoon en worden zij bij kerkdiensten op dezelfde manier geëerd als de iconen die aan de muur hangen.

Een mooie illustratie of vergelijking hiervoor is deze. Als soldaten gaan vechten in de oorlog, nemen ze vaak een fotootje mee van hun vrouw of geliefde. Een natuurlijk menselijke reactie is dan ook om dit fotootje te kussen. Niemand eert daarbij het fotopapier. Bij iconen doet men dit ook, met dezelfde achterliggende gedachte van steun en troost in onze persoonlijke strijd. Een icoon kan helpen om die aanwezigheid nabij te brengen.

VRTNU VRTNU VRTNU